Zespół Downa – przyczyny występowania i objawy

Każdy człowiek posiada tysiące genów ułożonych na 23 parach chromosomów (w tym na jednej parze tak zwanych chromosomów płciowych). Wszelkiego rodzaju nieprawidłowości w zakresie ich poprawności, liczby, czy też rozmieszczenia na łańcuchu DNA mogą prowadzić do różnego rodzaju chorób wrodzonych. Jednym z ich przykładów, uwarunkowanych obecnością dodatkowej kopii chromosomu, jest zespół Downa zwany również trisomią 21. Szacuje się, iż każdego roku rodzi się z nim  naszym kraju ponad 100 dzieci (częstość 1/700 żywo urodzonych maluchów). Zatem, czym właściwie jest zespół Downa? Jakie są przyczyny jego występowania oraz charakterystyczne objawy kliniczne?

Zespół Downa – przyczyny i czynniki ryzyka

Zespół Downa jest uwarunkowany całkowitym lub częściowym zdublowaniem jednego z chromosomów tworzących parę 21. Do zjawiska tego może dojść na kilka sposobów:

• nondysjunkcja (nierozdzielenie) chromosomów podczas procesu tworzenia się gamety męskiej (plemnika) lub żeńskiej (komórki jajowej) – zjawisko to odpowiada za 95% przypadków zespołu Downa. W uproszczeniu polega ono tym, iż jeden z rodziców przekazuje embrionowi dwa chromosomy tej samej pary. W 88% przypadków nondysjunkcja dotyczy chromosomów komórki jajowej, a w
  pozostałych przypadkach plemnika,
• mozaicyzm – zjawisko to odpowiada za 1-2% przypadków zespołu Downa. Polega ono na tym, iż chore dziecko posiada zarówno komórki z prawidłową liczbą chromosomów, jak i te z trisomią 21,
• translokacja Robertsonowska – zjawisko to odpowiada za 2-3% przypadków zespołu Downa. Polega ono na tym, iż jeden z rodziców jest nosicielem bezobjawowego defektu genetycznego. Podczas zapłodnienia może być on przekazany potomstwu i wywołać u niego chorobę. Co warte zaznaczenia, translokacja jest przyczyną tak zwanego rodzinnego występowania zespołu Downa. Istnieje możliwość jej wykrycia przed podjęciem decyzji o posiadaniu własnego potomstwa,
• duplikacja fragmentu chromosomu 21 – dzieci, u których występuje to zjawisko, wykazują szereg cech zespołu Downa. Stopień ciężkości choroby zależy od wielkości zdublowanego fragmentu.

Jeśli chodzi o czynniki ryzyka wystąpienia u dziecka zespołu Downa, to największe znaczenie ma wiek matki. W przypadku 20-latek ryzyko wynosi 1/1667, 30-latek 1/952, 40-latek 1/106, a 45-latek 1/30. Pomimo tak silnej korelacji prawdopodobieństwa choroby z wiekiem matki, 80% dzieci z zespołem Downa rodzą kobiety przed 35 roku życia.

Tłumaczy się to faktem, iż większość mam rodzi dzieci raczej w młodszym wieku. Wiek ojca ma o wiele mniejszy wpływ na ryzyko wystąpienia choroby u dziecka.

Zespół Downa – rozpoznanie

Zespół Downa rozpoznaje się na podstawie oceny liczby chromosomów (kariotypu) podejrzanego o chorobę dziecka. Badanie to może być wykonane już po urodzeniu malucha lub w trakcie ciąży podczas tak zwanej inwazyjnej diagnostyki prenatalnej (amniopunkcja). Co więcej, możliwość wystąpienia zespołu sugerują wyniki nieinwazyjnych badań przesiewowych wykonywanych w trakcie ciąży. Dla choroby
charakterystyczne są:

•  test podwójny – niski poziom białka PAPP-A oraz prawidłowy poziom wolnej podjednostki beta-hCG. Skuteczność tego badania wynosi 75% (8,5% stanowią wyniki fałszywie +),
• test potrójny – niski poziom AFP, estriolu oraz wysoki poziom wolnej podjednostki beta-hCG. Skuteczność tego badania wynosi 79% (7,5% stanowią wyniki fałszywie +),
• USG – zwiększona przezierność karkowa. Skuteczność tego badania wynosi 91% (5% stanowią wyniki fałszywie +).

Zespół Downa – charakterystyczny obraz kliniczny

Objawy zespołu Downa mogą być zróżnicowane. Nie ma jednej, konkretnej cechy, która występuje u 100% chorych. Niemniej jednak, spośród najczęściej występujących objawów można wymienić:

• hipotonia mięśniowa – zauważalna już u noworodków,
• mongoloidalne ustawienie szpar powiekowych,
• płaski profil twarzy,
• niewielkie małogłowie,
• spłaszczenie potylicy,
• mały, krótki nos ze spłaszczoną nasadą,
• wystający język,
• zmarszczka nakątna w obrębie kątów nosa,
• nisko osadzone, skośne oczy,
• krótka, często płetwiasta szyja,
• krótkie, rzadkie włosy na głowie,
• pojedyncza bruzda na dłoni (bruzda małpia),
• krótkowzroczność (70% chorych),
• zaburzenia słuchu (66% chorych),
• wrodzone wady serca (25% chorych) – na przykład VSD, ASD, PDA, czy też
  wspólny kanał przedsionkowo-komorowy,
• wady układu pokarmowego (12% chorych) – na przykład choroba
  Hirschsprunga, atrezja odbytu, czy też dwunastnicy,
• wady układu moczowo-płciowego – głównie małe prącie i jądra.

Co więcej, u większości chorych występuje upośledzenie umysłowe od stopnia lekkiego do umiarkowanego. Chorzy zazwyczaj dobrze radzą sobie jednak w codziennym życiu i wymagają jedynie okresowej pomocy opiekuna.

Słowem zakończenia, zespół Downa jest najczęściej występującą aberracją autosomalną. Jego przyczynowe leczenie jest niemożliwe, ale większość chorych jest w stanie prowadzić w miarę samodzielne życia.

Bibliografia:
Zespół Downa – dr med. Dorota Gieruszczak-Białek
Kaczmarek Bogusława Beata (red.), Wspomaganie rozwoju dzieci z zespołem
Downa – teoria i praktyka, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2008.