Odruchy niemowlęce – kiedy wygasają?

Odruchy pierwotne (zwane również niemowlęcymi lub dziecięcymi) to fizjologiczne ruchy automatyczne będące odpowiedzią malucha na bodziec wewnętrzny lub zewnętrzny. Ich nieobecność lub brak zanikania w określonym wieku sugeruje zazwyczaj różnego rodzaju zaburzenia rozwojowe, które wymagają dalszej diagnostyki. Zatem, jakie są najważniejsze odruchy niemowlęce, jakie mają funkcje i kiedy wygasają?

Jakie mają funkcję odruchy niemowlęce?

Odruchy niemowlęce są spuścizną po naszych pradawnych przodkach. Większość z nich ma znaczenie przystosowawcze, czyli takie, które ma za zadanie pomóc maluchowi przetrwać poza łonem matki. Do tej grupy automatyzmów należą między innymi odruchy poszukiwania piersi, ssania, czy też chwytny. Większość z nich zanika wraz z wiekiem, ale część towarzyszy maluchowi przez całe życie (na przykład odruch wycofania dłoni w odpowiedzi na bodziec bólowy).

odruchy niemowlęce

Drugą grupę automatyzmów stanowią tak zwane odruchy pierwotne. Nie mają one znaczenia przystosowawczego i są jedynie przejawem dojrzewania ośrodkowego układu nerwowego. Możemy do nich zaliczyć między innymi objaw Babińskiego, który prawidłowo zanika w okolicach 1-2 roku życia. Brak jego wygasania lub ponowne pojawienie się świadczy o znacznych uszkodzeniach mózgu (na przykład w przebiegu udaru niedokrwiennego).

Najważniejsze i najłatwiejsze do zauważenia odruchy niemowlęce

Istnieją dziesiątki odruchów niemowlęcych. Część z nich jest obecna w chwili urodzenia lub jeszcze w okresie życia płodowego. Pozostałe kształtują się w ciągu pierwszych tygodni i miesięcy życia. Spośród nich można wymienić między innymi:

  • Odruch poszukiwania (odruch Rootinga) – jest to jeden z pierwszych, pojawiających się około 2-3 miesiąca życia płodowego odruchów niemowlęcych. Polega on na tym, iż dotknięty w okolicy ust maluch odwraca głowę w stronę bodźca i z wystawionym językiem szuka piersi. Odruch ten utrzymuje się zazwyczaj do 3 miesiąca życia, a następnie staje się świadomą, kontrolowaną czynnością.
  • Odruch ssania – odruch ten jest już obecny w życiu płodowym. Polega na automatycznym ssaniu przez dziecko przedmiotów znajdujących się w jego ustach (kobiecej brodawki sutkowej, kciuka, czy też smoczka). Podobnie, jak odruch poszukiwania zanika około 3 miesiąca życia i staje się świadomą, kontrolowaną czynnością.
  • Odruch chwytny – odruch ten towarzyszy maluchowi od pierwszych dni życia do około 4 miesiąca w kończynie górnej i 12 miesiąca w kończynie dolnej. Polega on na tym, iż ucisk dłoniowej/podeszwowej części kończyny malucha powoduje u niego zaciśnięcie palców i przywiedzenie kciuka/palucha.
  • Odruch obejmowania (odruch Moro) – odruch ten pojawia się w odpowiedzi na gwałtowną zmianę położenia ciała malucha, nagły hałas lub głośny dźwięk (na przykład nagłe klaśnięcie). Rekcja na bodziec przebiega dwufazowo. W pierwszej noworodek energicznie prostuje kończyny górne i dolne, wygina plecy w łuk, robi wdech i odgina głowę do tyłu. W drugiej fazie dziecko zgina kończyny, przygina głowę do klatki piersiowej, zaciska palce w pięści i robi wydech. Odruch Moro jest prawidłowo obecny w chwili urodzenia i zanika do 6 miesiąca życia.

Odruchy kroczenia, pełzania i inne

  • Odruch kroczenia (chód automatyczny) – odruch ten występuje fizjologicznie w chwili urodzenia. Polega na automatycznych, naprzemiennych ruchach kończyn dolnych w odpowiedzi na kontakt stóp malucha z podłożem przy próbie jego pionizacji (na przykład w podwieszeniu za pachy). Prawidłowo zanika około 2 miesiąca życia, a jego dłuższe utrzymywanie się może być objawem mózgowego porażenia dziecięcego.
  • Odruch pełzania – odruch ten występuje fizjologicznie w chwili urodzenia i zanika około 3 miesiąca życia. Polega na próbie pełzania malucha położonego na brzuchu i odczuwającego podparcie stóp (na przykład przez dłoń rodzica).
  • Odruch toniczny szyjny asymetryczny (ATOS) – odruch ten występuje fizjologicznie u noworodków już w chwili urodzenia i utrzymuje się do 6 miesiąca życia. Próba jego wywołania polega na położeniu dziecka na plecach i skręceniu jego głowy w bok. W przypadku obecności odruchu ATOS maluch prostuje kończynę dolną i górną po stronie, w którą zwrócona jest twarz i zgina kończyny po stronie przeciwnej.
  • Odruch toniczny szyjny symetryczny (STOS) – odruch ten występuje fizjologicznie u noworodków już w chwili urodzenia i utrzymuje się do 10 miesiąca życia. Próba jego wywołania polega na ułożeniu dziecka na brzuchu i odgięciu jego głowy w kierunku grzbietowym, a następnie jego przygięciu w kierunku brzusznym. W przypadku obecności odruchu STOS dochodzi do prostowania kończyn górnych i zgięcia kończyn dolnych podczas ruchu odginania. Ruch przyginania wywołuje reakcję odwrotną – zgięcie kończyn górnych i prostowanie kończyn dolnych.

Jakie objawy powinny zaniepokoić rodziców?

Niepokojący jest zarówno brak danego odruchu, jak i jego niezanikanie u malucha w odpowiednim wieku. Oczywiście, pomiędzy poszczególnymi dziećmi mogą istnieć pewne różnice osobnicze. Stąd też nie warto porównywać swojej pociechy z rówieśnikami. Jedynie dokładne badanie neurologiczne i pełna ocena rozwoju dziecka dokonana przez specjalistę pozwalają bowiem postawić odpowiednią diagnozę i zróżnicować fizjologię od patologii.

Na szczególną uwagę w kontekście odruchów zasługują dzieci urodzone przedwcześnie. W ich przypadku część odruchów niemowlęcych może być nieobecna, co jest przejawem niedostatecznej dojrzałości ich ośrodkowego układu nerwowego. Należy jednak pamiętać, iż odpowiednia ich stymulacja (częste przytulanie, trzymanie za rączkę i mówienie) może proces wykształcania odruchów znacznie przyspieszyć.

Słowem zakończenia, badanie obecności i wygasania poszczególnych odruchów niemowlęcych jest ważnym elementem oceny rozwoju malucha. Pojedyncze nieprawidłowości w ich zakresie nie świadczą jednak zawsze o chorobie, a są jedynie sygnałem ostrzegawczym dla badającego malucha lekarza pediatry.

Bibliografia:
Odruchy wczesnego okresu niemowlęcego – Prof. dr hab. med. Marian Krawczyński
Harmonogram prawidłowego rozwoju na pierwsze 2 lata życia dziecka – Prof. dr hab. med. Marian Krawczyński
Podstawy neonatologii – Jerzy Szczapa (red.)

Uwaga! Powyższa porada jest jedynie sugestią i nie może zastąpić wizyty u specjalisty. Skonsultuj się z lekarzem.

Kamil, student VI roku medycyny. Szczególnie zainteresowany tematyką z zakresu medycyny rodzinnej i podstawowej opieki zdrowotnej oraz leczenia bólu. Wzorujący się na dawnym modelu stosowania medycyny, kiedy to lekarze zajmowali się pacjentem w sposób całościowy, udoskonalonym jednak o najbardziej aktualną medyczną wiedzę i nowoczesne metody terapeutyczne.

Komentarze

Odpowiedz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.