Fenyloketonuria – jak się ją rozpoznaje i jak leczy?

Fenyloketonuria (PKU) jest uwarunkowaną genetycznie, dziedziczoną w sposób autosomalny recesywny chorobą metaboliczną prowadzącą do nadmiernego gromadzenia fenyloalaniny w organizmie. Częstość występowania jej klasycznej postaci w populacji polskiej szacuje się na 1 na 8000 żywych urodzeń. W innych rejonach świata waha się ona od 1:2600 do 1:12000. Sprawia to, iż w naszym kraju mieszka około
3000-4000 chorych, a każdego roku notuje się blisko 60-70 nowych przypadków. Zatem, czym właściwie jest fenyloketonuria, jakie są jej objawy oraz jak wygląda jej leczenie?

Czym jest fenyloketonuria?

U podłoża fenyloketonurii leży w 97% przypadków mutacja genu odpowiedzialnego za aktywność hydroksylazy fenyloalaninowej (PAH). Defekt ten prowadzi do zaburzenia metabolizmu fenyloalaniny i jej nadmiernego gromadzenia w organizmie.

Prawidłowe stężenie tego aminokwasu w surowicy powinno wynosić 0,6-1,2 mg/dl). Konsekwencją tych nieprawidłowości jest zaburzenie równowagi aminokwasowej oraz nieodwracalne uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego chorego dziecka.

W zależności od aktywności hydroksylazy, a co za tym idzie stężenia fenyloalaniny we krwi, wyróżnia się 3 postacie fenyloketonurii różniące się nasileniem objawów:

  •  Klasyczna PKU – aktywność PAH <1%, a stężenie fenyloalaniny >20 mg/dl.
  • Łagodne PKU – aktywność PAH 1-3%, a stężenie fenyloalaniny 10-20 mg/dl.
  • Łagodna hiperfenyloalaninemia – aktywność PAH >3%, a stężenie fenyloalaniny <10 mg/dl.

Osobnym zagadnieniem jest fenyloketonuria matczyna, czyli zespół wad występujących u dzieci urodzonych przez matki chore na PKU.

Częstość jego występowania jest nieznana, a u dotkniętych nią maluchów obserwuje się niską masę urodzeniową, wrodzone wady serca, upośledzenie umysłowe, oraz małogłowie. Jedynym sposobem zapobiegania fenyloketonurii matczynej jest utrzymywanie u chorych ciężarnych stężenia fenyloalaniny poniżej 6 mg/dl (optymalnie 3-6 mg/dl).

Co warte zaznaczenia, u kobiet, które urodziły dzieci z małogłowiem, warto przeprowadzić diagnostykę w kierunku niewykrytej wcześniej łagodnej hiperfenyloalaninemii.

fenyloketonuria

Fenyloketonuria – dziedziczenie

Fenyloketonuria dziedziczy się w sposób autosomalny recesywny. Oznacza to, iż choroba występuje z równą częstością u obu płci oraz chore dziecko musi otrzymać wadliwy gen zarówno od matki, jak i ojca. Jeśli chodzi o szansę na urodzenie malucha z PKU, to przedstawiają się one w następujący sposób:

  • Oboje rodzice są nosicielami – 25% szans na urodzenie dziecka chorego, 50% na nosiciela oraz 25% na malucha zdrowego i nieobciążonego.
  • 1 rodzic jest nosicielem, a drugi jest nieobciążony – 25% szans na urodzenie nosiciela oraz 75% malucha zdrowego i nieobciążonego.
  • Jeden rodzic jest chory, a drugi jest nieobciążony – 100% szans na urodzenie nosiciela.
  • Jeden rodzic jest chory, a drugi jest nosicielem – 50% szans na urodzenie dziecka chorego oraz 50% na nosiciela.

Co warte jeszcze zaznaczenia, szacuje się, iż w naszym kraju nosicielem jeden kopii wadliwego genu jest 1 na 47 Polaków.

Fenyloketonuria – objawy

Dziecko chore na PKU rodzi się pozornie zdrowe i nie ma żadnych charakterystycznych objawów przez pierwsze tygodnie życia. Wynika to z faktu, iż płód obciążony tą chorobą rozwija się prawidłowo. Wynika to z ochronnego działania hydroksylazy matczynej (stężenie fenyloalaniny utrzymuje się na prawidłowym poziomie).

Pierwsze niecharakterystyczne objawy nieleczonego PKU pojawiają się u 50% chorych dzieci w pierwszych miesiącach życia. Należą do nich między innymi uporczywe wymioty mogące sugerować zwężenie odźwiernika, czy też zmiany skórne przypominające zmiany na tle alergicznym lub zapalnym. Co więcej, nieleczonej fenyloketonurii mogą towarzyszyć osłabiona pigmentacja skóry i włosów. Dziecko z PKU ma zazwyczaj jaśniejszą karnację niż rodzeństwo, blond włosy i niebieskie oczy oraz dość charakterystyczny mysi lub stęchły zapach oddawanego przez malucha moczu.

Z wiekiem dziecka i brakiem wdrożenia odpowiedniego leczenia dietetycznego na pierwszy plan wysuwają się objawy opóźnienia umysłowego. Iloraz inteligencji utrzymuje się u większości chorych nieleczonych na poziomie 20-40 punktów
(odpowiada to upośledzeniu w stopniu ciężkim). Co warte zaznaczenia, wraz ze wdrożeniem diety, jako terapii obowiązującej w PKU ilość nowych pacjentów, u których dochodzi do rozwinięcia się upośledzenia, spadła do 5% (w latach 50 było to 85%).

Podwyższone stężenie fenyloalaniny w pierwszych 4 latach życia malucha koreluje z zaburzeniami zachowania pod postacią nadpobudliwości oraz agresji w późniejszym wieku. Co więcej, u dzieci z nieleczonym PKU dochodzi także do rozwoju objawów neurologicznych będących wyrazem uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego.

Należą do nich zmniejszone lub zwiększone napięcie mięśniowe, drżenia, atetozy, drgawki (u 25% przed ukończeniem pierwsze roku życia) oraz niemożność mówienia.

Rozwój somatyczny dzieci z nieleczonym PKU jest w większości prawidłowy. Niemniej jednak u 68 do 94% spośród nich obserwuje się małogłowie. Dosyć charakterystyczna jest również wystająca szczęka, duże odstępy między zębami, ubytki szkliwa oraz u części dzieci niedorozwój fizyczny.

Fenyloketonuria – rozpoznanie oraz leczenie

W naszym kraju jest prowadzony ogólnopolski skrining noworodków w kierunku PKU, wrodzonej niedoczynności tarczycy, mukowiscydozy, rzadkich wad metabolizmu, wrodzonego przerostu nadnerczy oraz deficytu biotynidazy. Badanie jest całkowicie
bezpłatne i polega na pobraniu krwi z pięty malucha na specjalną bibułkę. Odbywa się to jeszcze w trakcie hospitalizacji na oddziale noworodkowym (po ukończeniu 3 doby życia).

Wynik sugerujący PKU jest wskazaniem do powtórnego oznaczenia stężenia fenyloalaniny w surowicy krwi. Konieczne jest skierowanie malucha na konsultację do poradni błędów metabolicznych. Co warte zaznaczenia, u części dzieci występuje tak zwane przejściowe podwyższenie stężenia fenyloalaniny wynikające z niedojrzałości ich układów enzymatycznych. Z tego też względu oznaczenia stężenia tego aminokwasu są zawsze wykonywany dwukrotnie.

Leczenie rozpoznanego w badaniach przesiewowych i potwierdzonego PKU powinno rozpocząć się jak najszybciej. Optymalnie w 7-10 dobie życia. W głównej mierze terapia polega na stosowaniu u chorego diety z obniżoną zawartością białka, niemetabolizowanej fenyloalaniny oraz prawidłową kalorycznością. Leczenie dietetyczne powinno odbywać pod ciągłą kontrolą specjalistów. Konieczne są regularne oznaczenia stężenia fenyloalaniny. Musi trwać przez całe życie chorego.

W przypadku postaci nietypowych PKU, oprócz diety, wskazane jest również leczenie farmakologiczne.

Słowem zakończenia, fenyloketonuria jest rzadkim schorzeniem, które nieleczone prowadzi do nieodwracalnego uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego. Jej leczenie polega w głównej mierze na postępowaniu dietetycznym i powinno być prowadzone przez całe życie chorego.

Bibliografia:
Pediatria pod redakcją Wandy Kawalec
Fenyloketonuria – choroba metaboliczna uwarunkowana genetycznie – Sabina Jarochowicz, Artur Mazur
Uwaga! Powyższa porada jest jedynie sugestią i nie może zastąpić wizyty u specjalisty. Skonsultuj się z lekarzem.

Kamil, student VI roku medycyny. Szczególnie zainteresowany tematyką z zakresu medycyny rodzinnej i podstawowej opieki zdrowotnej oraz leczenia bólu. Wzorujący się na dawnym modelu stosowania medycyny, kiedy to lekarze zajmowali się pacjentem w sposób całościowy, udoskonalonym jednak o najbardziej aktualną medyczną wiedzę i nowoczesne metody terapeutyczne.

Komentarze

Odpowiedz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.