Badanie serca u noworodka – jak wygląda i kiedy jest potrzebne?

Wrodzone wady serca są jednymi z najczęściej wykrywanych nieprawidłowości u noworodków. Niektóre z nich mogą zostać rozpoznane jeszcze w trakcie życia wewnątrzmacicznego za pomocą USG (takie płodowe badanie echokardiograficzne serca powinno być wykonywane rutynowo między 18 a 22 tygodniem ciąży). Z uwagi jednak na nieco inne mechanizmy krążenia płodowego, znaczna większość wad i chorób serca daje o sobie znać dopiero po urodzeniu. Z tego powodu u świeżo urodzonych dzieci kładzie się duży nacisk na badanie i monitorowanie funkcji układu krążenia i powiązanego z nim układu oddechowego. Ponieważ jest to bardzo istotne zagadnienie dla młodych rodziców, postaramy się opisać wszystkie najważniejsze informacje dotyczące badania serca u noworodka, tak, aby po lekturze artykułu każdy rodzic wiedział i rozumiał cel takiego postępowania, a co za tym idzie, podchodził do tego z większym spokojem.

Na czym polega badanie serca u noworodków?

Pierwsze badanie serca świeżo urodzonego maluszka wykonuje się już na sali porodowej w trakcie ogólnej oceny stanu noworodka w skali APGAR. Lekarz ocenia wtedy m.in. akcję serca noworodka, która jest znacznie szybsza niż u starszych dzieci czy dorosłych i wynosi ponad 100 uderzeń serca na minutę.

W przypadku dobrego stanu ogólnego dziecka pozostawia się je na klatce piersiowej mamy lub taty (w przypadku porodu drogą cięcia cesarskiego) i kolejne badania przeprowadza dopiero później.

Na kończynach noworodkom tymczasowo zakłada się pulsoksymetry – urządzenia, które bezinwazyjnie dokonują pomiaru saturacji, czyli utlenowania krwi. Już na tym etapie nieprawidłowości w wynikach saturacji bądź jej różnice pomiędzy kończynami mogą sugerować istniejące w układzie krążeniowo-oddechowym nieprawidłowości.

W pierwszej dobie życia noworodek jest oglądany i badany przez lekarza neonatologa lub pediatrę. W trakcie badania przez specjalistę zwraca on szczególną uwagę na kolor skóry, napięcie mięśniowe, wysiłek oddechowy, które to na pierwszy rzut oka mogą świadczyć o jakiejś nieprawidłowości. Następnie przechodzi do osłuchania serca, kiedy to zwraca on szczególną uwagę na wysłuchanie akcji serca – na jej miarowość i częstotliwość, oraz na obecność szmerów mogących świadczyć o obecności wrodzonej wady serca. W przypadku wysłuchania takiego szmeru lub innej nieprawidłowości konieczne jest wykonanie badania UKG.

Na czym polega badanie UKG, echo serca u noworodka?

Badanie UKG, znane też pod nazwą ECHO serca, polega na dokładnym oglądaniu i ocenie anatomicznej oraz czynnościowej serca maluszka za pomocą USG. Jest ono całkowicie nieinwazyjne i podobnie jak w przypadku USG jamy brzusznej, tak i tutaj badanie jest możliwe dzięki użyciu specjalnej głowicy i ocenie serca w różnych projekcjach. Pozwala ono na potwierdzenie lub wykluczenie zarówno nieprawidłowości pod względem budowy, jak i funkcji elementów serca i naczyń. Wady, jakie można zdiagnozować za pomocą UKG to m.in.

• VSD – ubytek przegrody międzykomorowej
• ASD – ubytek przegrody międzyprzedsionkowej
• Niedomykalność zastawek serca
• Zwężenie dróg odpływu komór serca

Na czym polega badanie USG przezprzełykowe?

Niekiedy badaniem uzupełniającym ECHO serca jest badanie USG przezprzełykowe (TEE). Wykonywane jest w celu lepszego uwidocznienia przedsionków i naczyń odchodzących od aorty. Obraz jest w tym wypadku uzyskiwany za pomocą niewielkiej sondy wyposażonej w malutką głowicę USG, wprowadzanej do przełyku małego pacjenta. W porównaniu ze zwykłym UKG, badanie to musi odbywać się z udziałem anestezjologa.

Oprócz chorób serca związanych z wadami wrodzonymi nierzadko mogą wystąpić u maluszka zaburzenia rytmu serca. Wtedy niezwykle pomocne jest podłączenie noworodka do kardiomonitora, który nieprzerwanie monitoruje czynność serca i szybkość akcji serca, oraz po podłączeniu pulsoksymetru również saturację czyli utlenowanie krwi maluszka.

Nieprawidłowości w badaniu i co dalej?

Jeżeli w wykonanych badaniach doszło do wykrycia nieprawidłowości, to w zależności od wykrytej wady lub choroby, należy poczynić dalsze kroki. W przypadku ujawnienia się nieprawidłowości spowodowanej wadą serca konieczne są konsultacje z kardiologiem dziecięcym oraz nierzadko z kardiochirurgiami.

W zależności od rodzaju wykrytej wady i stanu ogólnego dziecka konsylium lekarskie ustala najlepszą dla niego metodę leczenia oraz czas, kiedy zostanie przeprowadzony ewentualny zabieg. Należy bowiem zdawać sobie sprawę z tego, że wiele nieprawidłowości jest na tyle niegroźnych, że dziecko może spokojnie poczekać do osiągnięcia odpowiedniego dla danej operacji wieku, ale niektóre z nich mogą wymagać interwencji natychmiastowej. W takich przypadkach decyzja o operacji jest dla rodziców trudna, ale zarazem konieczna dla przeżycia maluszka.

Jeżeli zaś noworodek cierpi na zaburzenia rytmu serca, lekarze muszą dokładnie je zdiagnozować i poszukiwać przyczyn takiego stanu. W tym przypadku również konieczna będzie konsultacja kardiologiczna podczas której zostaną zaplanowane dalsze kroki diagnostyczne i terapeutyczne. Niekiedy zaburzenia rytmu serca mają charakter przemijający i mogą być związane np. z nieprawidłowymi wartościami jonów elektrolitowych we krwi, czasem natomiast będą wymagały stałego leczenia farmakologicznego.

Co powinno zaniepokoić rodzica po wyjściu ze szpitala?

Niektóre wady czy choroby serca i układu krążenia mogą ujawnić się dopiero po wypisaniu do domu, dlatego rodzic powinien zwracać dużą uwagę na objawy alarmowe. Najważniejsze z nich to:

• Wysiłek oddechowy – postękiwanie lub zaciąganie brzuszka i skóry między żeberkami świadczące o trudnościach w oddychaniu.
• Zasinienie – początkowo zauważalne na ustach, w jamie ustnej i paluszkach.
• Oziębienie kończyny.
• Niepokój i nieutulony płacz.
• Trudności w karmieniu i przyrastaniu na masie.

Jeżeli zauważysz u dziecka którykolwiek z tych objawów, należy natychmiast skonsultować się z lekarzem, ponieważ mogą one zwiastować stan zagrożenia życia.

Dlaczego czasem nieprawidłowości ujawniają się dopiero po wypisaniu do domu?

Spowodowane jest to faktem, że w życiu płodowym w serduszku maluszka istnieją dwie bardzo ważne dla niego struktury, które po urodzeniu ulegają zamknięciu: jest to otwór owalny i przewód tętniczy Botalla.

W przypadku wad serca, w których drożność którejś z tych struktur zapewnia prawidłowe funkcjonowanie układu krążenia, ich zamknięcie powoduje wystąpienie niepokojących objawów. Choć obie struktury zamykają się zwykle do ok. 48-72 godzin po urodzeniu (a więc zwykle jeszcze w szpitalu), to w niektórych przypadkach ich zamykanie może potrwać znacznie dłużej i to właśnie jest powodem, dlaczego część wad i chorób serca ujawnia się dopiero po wypisaniu noworodka do domu.

Szeroko prowadzony w Polsce screening kardiologiczny u noworodków ma za zadanie wykryć ewentualne istniejące nieprawidłowości w układzie krążenia i odpowiednio na nie zareagować.

Mamy nadzieję, że po przeczytaniu tego artykułu młodzi rodzice (i nie tylko) nieco spokojniej podejdą do tematu wykonywania u dziecka niejednokrotnie szeregu badań. Wykryte w ten sposób bardzo szybko nieprawidłowości, mogą być odpowiednio skorygowane lub leczone, co w wielu przypadkach niweluje możliwości rozwoju groźnych powikłań i daje szansę na dalsze przeżycie.

Źródła:
Pediatria tom 1 i 2 pod redakcją Wandy Kawalec.
Wady serca u dzieci dla pediatrów i lekarzy rodzinnych autorstwa Bożeny Werner. –